Başkası ismine utanma hissi birden fazla bireye ziyadesiyle tanıdık geliyor. Dizide izlenen sahne, kalabalık ortamda yapılan şanssız hareket ya da toplumsal medyada denk gelinen garip anlar birebir etkiyi yaratabiliyor. Olayın merkezinde olmadan rahatsızlık hissi ortaya çıkıyor. Yüz kızarıyor, kasılma yaşanıyor, bakışlar kaçıyor. Psikoloji alanında dikkat çeken nokta ise hissin kaynağı.
Utanç duygusu neden ortaya çıkıyor?
Psikologlara nazaran utanç, insanın toplumsal hudutlarını fark etmesini sağlayan içsel geri bildirim sistemi olarak görülüyor. Yanlış davranış sonrası ortaya çıkan kızarma, terleme, kalp atış suratında artış üzere yansılar toplumsal etrafa ileti niteliği taşıyor. Kişi yanlışın farkında olduğunu ve sonuçlarını kabul ettiğini bedensel olarak tabir etmiş oluyor.
Sosyal kümeler içinde var olabilmek ismine utanç, ilgileri onarmaya ve bağları müdafaaya yardımcı kabul ediliyor. Davranışın fark edildiğini göstermek, karşı tarafla kopuş yaşanmamasını sağlıyor. Vakitle insanın duygusal yapısı karmaşıklaştıkça utanç sadece yanılgılarla hudutlu kalmıyor; övgü almak, ödül kazanmak ya da ilgi odağı olmak da birebir yansıyı doğurabiliyor.
Psikolojide “ikincil utanç” olarak tanımlanan his, “vicarious embarrassment” ismiyle anılıyor.
Olayla direkt irtibat olmamasına karşın vücut, ferdî utanç yansıları veriyor. Yüz kızarıyor, tansiyon artıyor, ortamdan uzaklaşma isteği doğuyor. Araştırmalar tanışıklık kuralının aranmadığını gösteriyor. Karşıdaki kişi durumu fark etmese bile rahatsızlık hissi ortaya çıkabiliyor. Pantolon fermuarının açık kalması ya da ayakkabıya yapışmış kağıt kesimi üzere fark edilmeyen anlar güçlü reaksiyon yaratabiliyor.
İkincil utanç, duygusal bulaşmadan farklı bedellendiriliyor. Duygusal bulaşma karşıdakinin hissettiklerini yansıtmakla açıklanıyor. Diğerinin ağlamasıyla gözlerin dolması ya da memnunlukla gülümseme oluşması tıpkı kümeye giriyor. Oburunun ismine utanma durumunda ise karşıdaki kişinin hissettiği şey belirleyici olmuyor.
Tepki şiddeti bireyden bireye değişiyor.
Genetik faktörler, çocukluk tecrübeleri ve ruhsal sonlar tesirli kabul ediliyor. Kimi bireyler sahnedeki garipliği keyifle izlerken bazıları ekrana bakmakta zorlanıyor. Psikoloji alanında yaklaşım, ikincil utancın empati spektrumu içinde yer aldığı istikametinde şekilleniyor.
