İran’da Ne Oluyor? Sokak “Geçinemiyoruz”, Devlet “Tehdit Altındayız” Diyor

İran’daki kitlesel protestoların birçoklarında başlangıç noktası şaşırtan biçimde “sıradan”dır:

Hayat pahalılığı, işsizlik, eriyen maaşlar, bedeli düşen para ünitesi, yolsuzluk algısı…

Ekonomik şikâyetlerin protestocular açısından kıymetli bir avantajı vardır:İdeoloji sormaz.

“Ben şu cenahtanım” demeden de“Bu ayı nasıl çıkaracağız?” diyebilirsin.

Bu yüzden ekonomik kriz, İran üzere toplumsal olarak kesimli ülkelerde farklı kısımları tıpkı cümlede buluşturur.

Ama kritik eşiğe öteki bir noktada ulaşılır:“Peki buna kim sebep oldu?”

Bu soru sorulduğu anda protesto, teknik bir iktisat tartışması olmaktan çıkar.Bir yönetme kapasitesi tartışmasına dönüşür.

İran’da birçok dalgada gördüğümüz geçiş tam olarak budur.

Tek bir kümenin isyanı değil

İran protestolarının bir öteki tekrar eden özelliği, iştirakin tek bir toplumsal kesitle hudutlu kalmamasıdır.

Öğrenciler, genç işsizler, emekliler, küçük esnaf…Farklı dalgalarda farklı tartılarla sahneye çıkarlar.

Bu çeşitlilik arttıkça protestonun tesiri de artar.Bundan ötürü rejimin en sevdiği yol parçalamaktır:

• Öğrenciyi esnaftan

• Kentliyi taşradan

• Acemi, Türkü, Kürdü birbirinden

• Ekonomik talebi siyasal talepten ayırmak

Kalabalık ne kadar birlik içinde görünürse, bastırmak o kadar zorlaşır.

İran’da protestolar çoklukla tek bir kanaldan bastırılmaz.

Üç çizgi birebir anda çalışır:

Birincisi sokak ve adliye sınırı:Güvenlik güçlerinin müdahalesi, gözaltılar, yargısal baskı.

İkincisi irtibat çizgisi:İnternetin yavaşlatılması, platformlara erişimin kısıtlanması, bilgi akışının denetimi.

Üçüncüsü ise telaffuz sınırı:Protestonun manasını yine yazmak.

Bu üçüncü çizgi birçok vakit en tesirlisidir.Çünkü bir protestoyu “talep” olarak kabul edersen pazarlık alanı açarsın;onu “tehdit” olarak tanımlarsan inanılmaz tedbirler legalleşir.

Siyaset bilimi literatürü buna “güvenlikleştirme” der.

Yani olağanda siyasetle tartışılabilecek bir sıkıntı —enflasyon, maaş, iş—bir anda “ulusal güvenlik” başlığına taşınır.

Sonuç net olur:“Bu hale neden geldik?” sorusu geri çekilir.Onun yerine “Bu kargaşayı kim çıkarıyor?” sorusu öne çıkar.

Birinci soru iktidarı hesap vermeye zorlar.İkinci soru toplumu sadakat testine sokar.

Bu dalga neden artık çıktı?

2025’in son günlerinden itibaren yükselen bu dalganın ana tetikleyicisi ekonomik ezalar.Riyalin kıymet kaybı, yüksek enflasyon ve eriyen alım gücü bilhassa sabit gelirli bölümleri vuruyor.

Gündelik hayatın yükü ağırlaştığında, sokak siyaseti daha görünür olur. Fakat bu dalgayı yalnızca iktisatla açıklamak eksik kalır.Çünkü protestoların çok süratli biçimde rejimin üst kademelerini amaç alan bir lisana evrildiği görülüyor.

Burada kritik ayrım şu:Ekonomik şikâyetler kısa vadeli pansumanlarla “yönetilebilir” gösterilebilir.Siyasal şikâyetler ise meşruiyet tartışmasını açar.

Meşruiyet tartışması açıldığında, güvenlik refleksi sertleşir.Bu sertliğin bir yüzü sokakta, öteki yüzü anlatı idaresinde görülür.

Devletin teknik sorunu şudur:

Kalabalığı dağıtmak mümkün.Peki kalabalığın anlattığı öyküyü nasıl dağıtacaksın?

İşte burada dehşet ve tehdit söylemi devreye girer.

Protesto “hak arayışı” değil, “düzen bozma” olarak isimlendirilir.“Fitne”, “ajan”, “yabancı operasyonu” üzere etiketlerle protestocu, yurttaşlıktan çıkarılır.

Mesaj nettir:“Bu iş büyürse kaos olur.”

İnternet kısıtlamaları bu telaffuzun tamamlayıcısıdır.Doğrulama zorlaştıkça söylenti büyür.Söylenti büyüdükçe kaos hissi artar.Kaos hissi arttıkça güvenlik tedbirleri daha makul görünür.

Bu, otoriter rejimlerin ezbere bildiği bir düzenektir.

Kısa vadede işe yarayabilir.Ama uzun vadede “devlet bizi dinlemiyor” hissini derinleştirir.Bu da yeni dalgaların yerini hazırlar.

ABD ve İsrail faktörü: Sebep mi, çarpan mı?

İran kelam konusu olunca dış faktörleri yok saymak mümkün değil.ABD yaptırımları, İsrail-İran tansiyonu, bölgesel çatışmalar, siber saldırılar…

Bunların hepsi gerçek.Ve devletin “dış tehdit” anlatısını kurmasını kolaylaştırıyor.

Ancak istikrarlı okuma şunu ayırmak zorunda:“Dış tehdit var” demek,“Protestolar dışarıdan yönetiliyor” demek değildir.

Bu ikinci cümle bir güvenlikleştirme atağıdır.İç talepleri konuşmak yerine “düşmanla mücadele” başlığı açar.

Dış faktörleri en düzgün sebep değil, çarpan olarak düşünmek açıklayıcı olur.

İran’daki bu dalganın kısa vadede nereye evrileceğini tek cümleyle söylemek güç. Zira sıkıntı yalnızca sokakta kaç kişinin olduğu değil; iktisattan güvenlik aygıtına kadar uzanan birden fazla dinamik birebir anda işliyor.

Bu yüzden “ne olur?” sorusuna verilebilecek en dürüst yanıt şu:Her şey üç kritik başlıkta yaşanacak gelişmelere bağlı.

Ekonomi: Kıvılcım sönse bile yer duruyor mu?

Rejim kısa vadede birtakım pansuman adımlarla tansiyonu düşürmeye çalışabilir:geçici dayanaklar, sonlu artırımlar, telaffuz değişiklikleri…

Ancak İran iktisadının temel sıkıntıları —yüksek enflasyon, para ünitesinin bedel kaybı, yaptırımların yarattığı baskı ve gelir dağılımındaki bozulma— çözülmeden kalırsa, bu yalnızca mevcut dalganın değil, bir sonraki dalganın da altyapısını hazırlar.

Başka bir deyişle:Bugünkü protesto durabilir; lakin “neden durdu?” sorusuna kalıcı bir yanıt üretilmezse, yeni bir kıvılcım için taban korunur.

Eylem biçimi: Sokak mı, hayatı durduran adımlar mı?

Sokak protestoları sembolik açıdan güçlüdür; görünürlük sağlar, dikkat çeker.Ama rejimler ekseriyetle bu cins hareketleri bastırmayı öğrenmiştir.

Asıl maliyet artışı, protesto sokaktan çıkıp ekonomik hayatı yavaşlatan biçimlere evrildiğinde ortaya çıkar. Grevler, iş bırakmalar, piyasayı aksatan kolektif reaksiyonlar devlet açısından daha güç yönetilir.

Bu noktada kritik soru şudur:Tepki, “öfke gösterisi” olarak mı kalacak, yoksa gündelik hayatın işleyişini etkileyen bir basınca mı dönüşecek?

Bu geçiş gerçekleşirse, devletin hareket alanı daralır.

Güvenlik aygıtı: En kırılgan eşik

Otoriter rejimler birden fazla vakit sokaktan çok, elit içi çatlaklardan sarsılır.Güvenlik aygıtı, bürokrasi ve siyasal seçkinler ortasında görüş ayrılıkları derinleştiğinde, protestoların tesiri katlanır.

Ancak burada da bir ikaz yapmak gerekir:Bu tıp çatlaklar dışarıdan bakıldığında her vakit net biçimde görünmez.“Yarın olur” demek kolaycılık olur; lakin “hiç olmaz” demek de İran siyasetinin tarihini yok saymak olur.

Özetle:İran’daki bu dalganın mukadderatı, yalnızca sokaktaki kalabalığa değil;ekonomik nefes alma kapasitesine, protestonun aldığı biçime ve güvenlik aygıtının bütünlüğüne bağlı.

Ve bu üç başlık, İran’da çoklukla birebir anda sakinleşmez.

Sonuç

İran’daki protestoları ne yalnızca “ekonomik isyan”,ne yalnızca “rejim aykırısı devrim”,ne de yalnızca “dış güç operasyonu” olarak okumak kafidir.

Asıl sıkıntı, bu protestoların otoriter bir rejimde nasıl süratle bir korku objesine dönüştürüldüğüdür.

Devlet bir öykü anlatır:“Düşman var, tehdit var, fitne var.”

Toplum öbür bir öykü anlatır:“Geçim güç, gelecek meçhul, sesimiz duyulmuyor.”

İran siyasetinin bugünkü tansiyonu,bu iki kıssanın birbirini ikna edememesinden doğuyor.