Toprağın Sessiz Çığlığı

Tarım mı, İnşaat mı?

Fuar alanındaki birinci ve en çarpıcı müşahedem, sektörel hudutların birbirine karışmış olmasıydı. Klâsik olarak pullukların, tohum makinelerinin ve traktörlerin domine etmesi gereken alanlarda, artık ekskavatörlerin, yükleyicilerin ve ağır sanayi ekipmanlarının yükü hissediliyor.

İzmir, yalnızca tarımın değil, sanayi ve inşaatın da merkezi olma yolunda ilerlerken, tarım fuarı da bu dönüşümden nasibini almış. İş makineleri üreten firmalar, tarım dışındaki inşaat kesimine uygun eserlerini ‘tarım fuarı’ çatısı altında sergilemeyi tercih etmişler. Bu durum bize şunu fısıldıyor,

Sektörler ortası geçişkenlik mecburiyetten mi doğuyor, yoksa tarım kendi başına dev makineleri finanse edecek gücü mü kaybediyor?

Katılımcı Profili ve Yabancı Sermayenin ‘Gözlemci’ Statüsü

Fuarın bir başka düşündürücü yanı ise yabancı iştirakçi oranındaki gözle görülür düşüş. Global pazarda ‘Tarım Başkenti’ olmaya aday bir İzmir’de, milletlerarası stantların seyrekliği dikkat cazip. Yabancı yatırımcılar fuar alanında varlar, evet,  ancak ‘katılımcı’ değil, daha çok ‘gözlemci’ konumundalar.

Sektör paydaşlarıyla yaptığım görüşmelerde, alandaki profesyonellerin pazarla ilgili negatif yorumları ve gelecek telaşları, yabancı yatırımcının tedirginliğini körüklüyor. Sermaye, itimat ister, istikrar ister. Şayet alandaki çiftçi ve üretici ‘Önümüzü göremiyoruz’ diyorsa, dış yatırımcının elini taşın altına koymasını beklemek hayalcilik olur.

Fuar kapsamında düzenlenen tarım ve hayvancılık seminerleri, aslında kesimin entelektüel sermayesini artırmak için altın bir fırsattı. Fakat salonlardaki boş koltuklar, kesimin yalnızca ‘ticaret’ kısmına odaklandığını, ‘bilgi’ ve ‘strateji’ kısmını ise ihmal ettiğini gösteriyor.

Dünya hassas tarımı, dikey tarımı ve yapay zeka dayanaklı hasat sistemlerini konuşurken, bizim seminer salonlarımızın boş kalması, yalnızca ekonomik bir kriz değil, tıpkı vakitte bir vizyon krizidir. Bilginin talep görmediği bir yerde, gelişim tesadüflere kalır.

‘Bilgiyle beslenmeyen toprak, yalnızca toz üretir; refah değil.’

Hayvancılık ve Pamuk

Krizin İki Yüzü

Fuarın nabzını tutarken kısımlara ayırdığımızda görüntü daha da netleşiyor:

• Besicilik: Eskiden daima büyüme odaklı olan, ahırlarını büyütmek için yarışan işletmeler, bugün ‘mevcudu koruma’ sıkıntısına düşmüş. Girdi maliyetleri ve yem fiyatları, büyüme iştahını yerini durağanlığa bırakmış.

• Pamuk Kesimi: ‘Beyaz altın’ üreticisi sıkıntılı. Fiyat dengesizliği ve üretim sürecindeki astronomik maliyet artışları, üreticinin emeğini yansıtmasına mani oluyor. Pamuk üreticisi, tarlasını ekmekle ekmemek ortasındaki o ince çizgide yürüyor.

Pamukta ‘Beyaz Altın’ Neden Kararıyor?

Pamuk yalnızca bir tarım eseri değil, dokumacılık endüstrisinin de ana damarıdır. Buradaki krizin iki ucu var:

• Küresel Rekabet ve İthalat Baskısı: Üretici maliyetlerle boğuşurken, yurt dışından gelen daha ucuz (ve bazen sübvanse edilmiş) pamuk, yerli üreticinin fiyat belirleme gücünü kırıyor.

• Münavebe (Ekim Nöbeti) Çıkmazı: Pamuk eken çiftçi, toprağı yormamak için mısır yahut buğdaya dönmek ister; lakin o kalemlerde de emsal maliyet krizleri olduğu için ‘ne eksem zarar’ döngüsüne giriliyor.

Girdi Çıkmazı

Sadece hayvancılık ve pamuk değil, tarımın başka kollarında da emsal bir ‘savunma hattı’ kurulmuş durumda:

• Hububat (Buğday/Arpa): Stratejik değerine karşın, gübre ve mazot fiyatlarındaki oynaklık çiftçiyi ‘garantici’ olmaya itiyor. Toprağa atılan gübre ölçüsünden kısıldıkça, randıman ve kalite düşüyor; bu da ekmek fiyatından endüstriye kadar her şeyi etkiliyor.

• Meyve ve Sebzecilik: Burada krizin adı Lojistik ve Personellik. Tarla ile market ortasındaki 4-5 katlık fiyat farkı üreticinin cebine girmiyor. Hasat periyodunda çalışacak nitelikli emekçi bulmak ise artık en az mazot fiyatı kadar büyük bir sorun haline geldi.

Tarım kesimi bir ‘ölçek ekonomisi’ krizinde. Küçük ve orta ölçekli işletmeler (hem hayvancılıkta hem pamukta) maliyetler karşısında ezilirken, yalnızca çok büyük ve teknolojik altyapısı güçlü olanlar ‘verimlilik’ sayesinde ayakta kalabiliyor. Bu durum, kırsaldan kente göçü hızlandırma riski taşıyor.

Sektörün Nabzı: ‘Büyümek değil, bu yılı borçsuz kapatmak’ en büyük muvaffakiyet kriteri haline gelmiş durumda.

Kurtuluş Reçetesi

Bio-Enerji ve Tarım Endüstrisi

Tarımın yalnızca ‘ekip biçmek’ olmadığını anladığımız noktada gerçek dönüşüm başlayacaktır. Fuarın en parlak ışığı, bio-enerji tesislerine olan ilginin artmasıydı. Ziraî atıklardan güç üretimi, yalnızca bir çevrecilik projesi değil, birebir vakitte ülke kaynaklarının verimli kullanılması için devrimsel bir adımdır.

Tarımsal atıkların (hasat artıkları, hayvansal atıklar vb.) güce dönüştürülmesi, çiftçiye ek gelir, endüstriye ucuz güç ve tabiata nefes demektir. Devlet dayanağının bu noktada artırılması, tarımın sanayileşmesi yolunda atılacak en somut adımlardan biridir.

Tarımdaki teknolojik dönüşüm, fuarda farklı kampların oluşmasına neden olmuş. Bir küme, en çağdaş sensörlerin ve otonom araçların gerekliliğini savunurken; başka küme ‘Biz daha gübreyi alamıyoruz, bu teknoloji kime?’ sorusunu soruyor.

Burada fayda-maliyet analizi devreye girmeli. Teknoloji, yalnızca bir gösteriş aracı değil, verimlilik ve kaliteyi ölçen bir araç olduğu sürece kıymetlidir. Ölçemediğiniz şeyi yönetemezsiniz. Şayet bir teknoloji, bir dönümden alınan randımanı matematiksel olarak artırabiliyorsa, o lüks değil zorunluluktur.

Kısa Vadeli Planlardan Hayat Eğrisi Stratejisine

Tarım siyasetlerimizin en büyük çıkmazı, 5 yıllık kısa vadeli planlar yahut günü kurtaran süreksiz tahlillerdir. Halbuki tarım, tabiatın kendi ritmi üzere uzun vadeli bir sabır işidir.

Bir strateji; tohumun toprağa atılmasından, onun bir hayat döngüsü içinde filizlenip toplumsal bir yarara dönüşmesine kadar olan tüm süreci kapsamalıdır. Bizim 5 yıllık planlara değil, 50 yıllık ‘Milli Tarım Anayasalarına’ ihtiyacımız var.

Tarımsal Girişimcilik

Teknokentlerden Toprağa Giden Yol

Gelelim yazımın asıl odağına: Girişimcilik. Bugün girişimcilik dendiğinde akla gelen birinci yerler Teknokentler, yazılım ofisleri ve dijital dünyadır. Genç yetenekler, güçlerini taşınabilir uygulamalara harcıyor. Lakin İzmir Tarım Fuarı’nda gördüm ki; bizim asıl ‘Tarım Girişimcilerine’ muhtaçlığımız var.

• KOSGEB’in Rolü: KOSGEB, küçük sanayi sitelerine hapsolmamalı. Ziraî girişimcilik paketlerini modernize etmeli ve gençleri toprağa yönlendirecek teşvikleri artırmalıdır.

• Topraktan Sanayiye Stratejisi: Toplam girişimcilik faaliyetleri içinde tarımın hissesi artırılmalıdır. Yalnızca ‘çiftçilik’ değil, ziraî lojistik, ziraî data analitiği, bio-teknoloji ve yerli ekipman üretimi üzere alanlar teşebbüsçüler için bakir birer madendir.

‘Girişimcinin zekası ile çiftçinin deneyimi birleştiğinde, toprak altın doğurur.’

İzmir Tarım Fuarı’ndan ayrılırken hissettiğim duygu şu: Biz bir tarım ülkesiyiz, evet; ancak bu mirası yalnızca geçmişe bakarak koruyamayız. Üreticinin dinlendiği, kaygıların yerinde tespit edildiği ve tahlilin masa başında değil tarlada kurgulandığı bir periyoda girmeliyiz.

Tohumun büyümesi için suya ne kadar gereksinimi varsa, Türk tarımının da uzun vadeli stratejiye, genç girişimcilere ve umuda o kadar gereksinimi var.

Yol haritamız muhakkak olmalı:

• Kısa vadeli tahlilleri terk et, 20 yıllık stratejik plan yap.

• Girişimcilik ekosistemini toprağa yönlendir.

• Bio-enerjiyi tarımın can suyu yap.

• Teknolojiyi ‘lüks’ olmaktan çıkar, ‘verimlilik kriteri’ haline getir.

Sanayi bir gün yorulabilir, binalar eskiyebilir fakat karnını doyurmak zorunda olan insanlık için toprak her vakit tek kurtarıcı kalacaktır.