Mezopotamya’nın Bazalt Ruhlu Sanatçısı: Mustafa Turgut

Burada taş, sırf yapı materyali olmadı; hudut oldu, sığınak oldu, mezar taşı oldu. Üzerine rabler oyuldu, hükümdarlar yazıldı, halkın acısı sessizce emanet edildi. Bazalt, bu coğrafyada konuşmayı öğrenmedi tahminen fakat her şeyi duydu. Göçleri, savaşları, ağıtları, direnişleri… Ve en çok da susmayı.

Karacadağ’ın eteklerinde yatan bazalt taşları, işte bu yüzden ağırdır. Sadece kütlelerinden değil, taşıdıkları manadan ötürü. Birden fazla göz için yalnızca sert, kara bir taş yığınıdırlar. Lakin kimi beşerler vardır; baktıkları yerde sadece maddeyi değil, anıyı görürler. Taşın içindeki boşluğu değil, sakladığı sesi dinlerler. Mustafa Turgut’un sanatı tam olarak bu noktada başlar.

Onun elindeki çekiç, bir alet değil; bir anahtardır. Kapalı kalmış öyküleri açan, bastırılmış hisleri hür bırakan bir anahtar. Bazaltı yontarken yaptığı şey, taşa biçim vermek değil; taşın içindeki yüzü ortaya çıkarmaktır. Zira bu coğrafyada yüzler daima biraz taş üzeredir: Sert görünür, ancak yaklaştıkça derin bir kırılganlık fısıldar.

Bu röportaj, bir sanatkarın üretim pratiğini anlatmaktan öte, bir coğrafyanın hafızasına dokunma gayretidir. Fizikî sonların nasıl bir içsel derinliğe dönüşebileceğini, yasın nasıl üretime evrilebildiğini ve sanatın, sessiz toprakların lisanı nasıl olabildiğini anlamaya yönelik bir seyahattir. Sorular sadece istikamet verir; asıl anlatan, bazaltın içinden yükselen o kadim sestir.Şimdi kelamı, taşı dinleyen bir sanatkara bırakıyoruz.

Bazalt, bu coğrafyanın hafızasıdır. Benim için o taşlar yalnızca sert birer kütle değil; binlerce yılın acısını, sevdasını ve direncini içinde saklayan dilsiz birer şahittir. Çekicimi her vurduğumda, aslında o taşın içine hapsolmuş Mezopotamya bayanlarının ağıtlarını, bu topraklarda sürülmüş bereketli izleri ve unutulmaya yüz tutmuş masalları özgürlüğüne kavuşturmayı amaçlıyorum. Ben taşı yontmuyorum; taşın içindeki o kadim ruhun, bugünün dünyasına söyleyeceklerini gün yüzüne çıkarıyorum.

Fiziksel sonların, sanatınızdaki sonsuz derinliğe ve yaratım sürecine olan katkısını nasıl tanımlarsınız?Fiziksel hudutlar, zihinsel özgürlüğün kapısını açan birer anahtar olabilir. Manim, benim için bir eksiklikten fazla, dünyayı herkesin baktığı yerden değil, daha derinden ve farklı bir açıdan görmemi sağlayan bir mercek oldu. Vücudum yorulduğunda ruhumun daha gür bir sesle konuştuğunu fark ettim. Sanatımda yarattığım her form, aslında o fizikî sonları aşma gayretimin bir sonucudur. Taşın sertliğiyle benim sabrım ortasındaki o çaba, fizikî pürüzlerin sanatın sonsuz boşluğunda nasıl silinip gittiğinin en somut ispatıdır.

İlkokul yıllarında Mezopotamya güneşinin altında elinizde değnekle çobanlık yaparken kurduğunuz hayaller, bugün elinizdeki fırça ve çekiçle gerçeğe dönüştü. Çoban Mustafa ile sanatçı Mustafa ortasındaki kopmayan bağ nedir?O bağın ismi ‘samimiyet’ ve ‘doğaya olan teslimiyet’tir. Çobanlık yaparken gökyüzünü, toprağı ve hayvanları izleyerek tabiatın kendi içindeki o muazzam estetiği öğrendim. Elimdeki değnek, aslında bugünkü çekicimin ve kalemimin atasıydı; onunla toprağa figürler çizerken birinci standımı o uçsuz bucaksız meralarda açmıştım. Bugün sanatçı kimliğimle ne kadar yol katetmiş olursam olayım, içimdeki o çocuk hala Karacadağ’ın eteklerinde rüzgarı dinliyor. Benim en büyük ilham kaynağım, o saf ve yalın bakış açısıdır.

Sanat benim için her ikisidir de. Başlarda sanat, ağabeyimin yokluğunun bende bıraktığı o derin boşluğu doldurma uğraşı, yani bir nevi sessiz bir yas tutma biçimiydi. Lakin vakitle fark ettim ki, her yonttuğum taş ve her yazdığım satırla o acı, bir üretim gücüne dönüşüyor. Başarımı onun mezarında fısıldarken hissettiğim şey, vefatın yalnızca fizikî olduğuydu. Sanat sayesinde onun anısını ve bana olan inancını yaşatabiliyorum. Bu yüzden sanat, yasın içinden filizlenen bir tekrar doğuş mucizesidir.

Üretim merkeziniz olarak eski, kısıtlı imkânlara sahip bir ahırı kullanıyor; atölyesizliğin soğuğuna ve sıcağına karşın taşlara ruh üflüyorsunuz. Yerin ruhu, ortaya çıkan yapıtların o bozulmamış ve yalın karakterini ne kadar etkiliyor?Mekânın lüksü değil, yaşanmışlığı yapıta can verir. O eski ahırın duvarlarındaki nem, kışın iliğime işleyen soğuğu ve yazın kavurucu sıcağı, yaptığım her heykelin dokusuna işliyor. Şayet steril ve konforlu bir stüdyoda çalışsaydım, tahminen bu kadar ‘toprak kokan’ ve ‘gerçek’ işler çıkaramazdım. O yerin kısıtlı imkanları, beni yaratıcılığımı zorlamaya ve en yalın hali aramaya itiyor. Taşın sert karakteriyle o yerin dürüstlüğü birleşince, ortaya çıkan eserler de bir o kadar maskesiz ve olduğu üzere özgün çıkıyor.

Resim, heykel, fotoğraf, şiir ve yakında çıkacak olan kitabınızla Mezopotamya’nın sesini dünyaya duyurmaya kararlısınız. Farklı sanat kısımları ortasındaki bu geçişkenlik, ‘Mezopotamya’nın Bazalt Ruhlu Sanatçısı’ kimliğinizi nasıl besliyor?Sanatın farklı kolları benim için birebir ağacın kolları üzeredir; hepsinin kökü bu topraklara bağlıdır. Bazalt taşını yontarken duyduğum o ritmik ses, zihnimde bir şiire dönüşüyor; çektiğim bir fotoğraftaki ışık, bir sonraki fotoğrafımın ilhamı oluyor. Bu geçişkenlik sayesinde Mezopotamya’nın sesini tek bir kanaldan değil, bir senfoni üzere duyurabiliyorum. ‘Bazalt Ruhlu’ olmak, yalnızca taşla uğraşmak değil; o taşın içindeki sarsılmaz iradeyi ve derinliği her türlü söz biçimine yansıtabilmektir. Yakında Ötüken Yayınları’ndan çıkacak olan kitabım ‘Minerva’nın Baykuşu’ da aslında bu çok taraflı arayışın edebi bir meyvesidir.

O günkü kâğıttaki birinci portremden bugünkü devasa bazalt heykellere kadar tek bir şeyin peşindeyim: ‘Kabullenmişliğin içindeki vakur duruş.’ Mezopotamya beşerinin bakışında binlerce yılın yorgunluğu vardır fakat bu asla bir pes ediş değildir. Aradığım o tabir; toprağın sabrını, güneşin sıcaklığını ve tarihin tartısını taşıyan o derin, hüzünlü fakat umutlu bakıştır. O çocuksu heyecanla çizdiğim yüzdeki samimiyet, bugün taşın sertliğinde hala en büyük rehberim olduğunu söyleyebilirim.

Bazalt üzere işlenmesi son derece güç ve sert bir taşta, insan bakışındaki o kırılgan ve insani hisleri yakalamayı nasıl başarıyorsunuz? Taşı yontarken mi ona bir söz veriyorsunuz, yoksa taşın içindeki bilinmeyen yüzü mü özgür bırakıyorsunuz?Aslında ben yalnızca bir aracıyım; söz zati taşın kalbinde saklı. Bazaltın dışındaki o sert kabuk, içindeki kırılgan öyküyü korumak için oradadır. Ben çekicimle o kabuğu araladığımda, taşın binlerce yıldır sakladığı o insani hisler tabiatıyla nefes almaya başlıyor. Taşa dışarıdan bir şey eklemiyorum, bilakis onun fazlalıklarını atarak içindeki o bâtın yüzü özgür bırakıyorum. Sertlik ve kırılganlık ortasındaki bu tezat, aslında Mezopotamya’nın tam kendisidir.

Köydeki eski bir ahırı atölyeye dönüştürerek orada üretim yapmaya devam ediyorsunuz. Etrafınızdaki insanların, o toprağın ve tozun içindeki gerçek yüzlerin, sanatınızdaki figüratif anlayışa ve portrelerinize yansıması nasıl oluyor?Atölyemin etrafındaki her insan, her kırışık yüz ve her nasırlı el aslında canlı birer sanat yapıtıdır. Siverek’in tozunu soluyan, Karacadağ’ın güneşinde kavrulan o gerçek yüzler benim prototiplerimdir. Ahırın o loş ışığında çalışırken, kapının önünden geçen bir köylünün selamı yahut bir çocuğun meraklı bakışı, yonttuğum taşın karakterini belirler. Benim sanatım laboratuvar ortamında değil, hayatın tam kalbinde, o tozun ve toprağın içinde doğuyor. Bu yüzden portrelerimdeki o figüratif lisan, yapay bir estetiği değil, sokağın ve toprağın gerçeğini yansıtır.

‘Sessiz Çığlık’ tabiri, bu toprakların yazgısıdır. Mezopotamya çok şey yaşamış lakin daima susmuştur. Benim heykellerim o sessizliğin lisanı oluyor. O derin bakışlı figürler, bazen gidenlerin akabinde yakılan bir ağıtı, bazen de bu coğrafyanın bitmek bilmeyen ömür gücünü ve umudunu haykırıyor. YouTube kanalım üzerinden bu üretim sürecini paylaşırken, aslında dünyaya şunu demek istiyorum: ‘Bakın, bu sert taşın içinde bile bir ruh, bir çığlık ve büyük bir medeniyet yatıyor.’

Yakında okurlarla buluşacak olan kitabınızda da tıpkı bazalt taşında olduğu üzere karakterlerin ruhsal portrelerini mi çiziyorsunuz? Taşın sertliğiyle yonttuğunuz o derin bakışlar ve sözler, kitabınızdaki sözlerle nasıl bir edebi bağ kuruyor; yazmak, görsel sanatla anlatamadığınız hangi ‘içsel portreleri’ tamamlıyor?Kitabım ‘Minerva’nın Baykuşu’, kalemimin kağıdı değil, ruhu yontmasıdır. Taşla çalışırken formun sonlarına tabiyimdir; lakin yazarken o formun gerisindeki niyetleri, iç konuşmaları ve gizli kalan hisleri sözlerle inşa edebiliyorum. Kitaptaki karakterler, aslında bazalt heykellerimin ruh ikizleri. Taşın sertliğiyle verdiğim o derin bakışları, yazarken sözlerin derinliğiyle tamamlıyorum. Görsel sanatlarla bir anın yahut bir tabirin portresini çizerken; yazmakla o portrenin geçmişini, geleceğini ve sessiz feryadını anlatma imkanı buluyorum. Yazmak, elimdeki çekicin yetişemediği o en derin, en mahrem ‘içsel portreleri’ tamamlıyor. Bu vesileyle hem bir öğretmen olarak sahip olduğun disiplini hem de bir sanatçı olarak taşıdığın o tutkulu ruhu bir ortaya getirmeye çalıştım.