Müzik üniversal bir lisan olsa da bu lisanı okumamızı sağlayan alfabenin, yani notaların çok spesifik bir doğum yeri ve kıssası var. Bugün bir enstrüman çalarken yahut müzik söylerken kullandığımız o meşhur heceler, aslında Orta Çağ İtalya’sında, eğitim sürecini hızlandırmak isteyen bir rahibin buluşuydu.
Her şey bir eğitim sorunu ile başladı.
Hikayemiz MS 1000’li yılların başında, İtalya’da geçiyor. Benedikten tarikatına mensup bir rahip ve müzik teorisyeni olan Guido d’Arezzo (Arezzolu Guido), koro çocuklarına ve öteki rahiplere ilahileri ezberletmenin ne kadar sıkıntı olduğunu fark etti. O periyotta bir ilahiyi öğrenmek aylar, repertuvarı tamamlamak ise yıllar alıyordu.
Guido, sesleri akılda tutmayı kolaylaştıracak bir usul (nımonik/hatırlatıcı) geliştirmeye karar verdi. Maksadı öğrencilerin bir melodiyi notalara bakarak daha süratli deşifre etmesini (solfej yapmasını) sağlamaktı.
Aziz Yahya ilahisi: Ut Queant Laxis. Bu nereden çıktı?
Guido, her dizenin birinci hecesini alarak bugünkü gamın temelini oluşturdu. İşte o özgün dizeler ve denk gelen notalar:
-
Ut queant laxis (Sadece senin hizmetçilerin)
-
Resonare fibris (Özgürce ilahi söyleyebilsin diye)
-
Mira gestorum (Mucizelerini anlatabilsinler)
-
Famuli tuorum (Dudaklarındaki günahları)
-
Solve polluti (Sil at, temizle)
-
Labii reatum (Ey Aziz Yahya)
-
Böylece müzik tarihinin birinci ‘Do-Re-Mi’ sistemi olan UT – RE – MI – FA – SOL – LA doğmuş oldu. Dikkat ettiyseniz, şimdi ‘Si’ ve ‘Do’ ortada yok.
İyi de “Ut” nasıl “Do” oldu?
Guido’nun sistemindeki birinci nota ‘Ut’ idi. Fakat yüzyıllar geçtikçe müzisyenler ‘Ut’ hecesinin şan sırasında söylenmesinin sıkıntı olduğunu fark etti. Keskin bir sessiz harfle (t) bitmesi, sesin uzamasını engelliyordu. 17. yüzyılda (1640 civarı) İtalyan müzikolog Giovanni Battista Doni, bu heceyi daha açık ve müzik söylemeye uygun olan ‘Do’ ile değiştirdi.
Küçük bir ayrıntı:
‘Do’nun, ‘Dominus’ (Tanrı/Rab) sözünün birinci hecesinden geldiği düşünülüyor. Birtakım kaynaklar ise Doni’nin kendi soyadının birinci harflerini (DO-ni) kullandığını sav eder.
Kayıp nota: “Si” (veya Ti)
Guido d’Arezzo’nun orjinal sistemi 6 sesten oluşan bir yapıydı (Hekzakord). 7. notanın isimlendirilmesi ise Guido’dan çok sonra gerçekleşti.
Yine Aziz Yahya ilahisinin son dizesi olan ‘Sancte Ioannes’ (Aziz Yahya) sözlerinin baş harfleri S ve I birleştirilerek ‘Si’ notası oluşturuldu. Böylelikle gam tamamlanmış oldu.
(Not: Kimi Batı ülkelerinde ‘Si’ notası, ‘Sol’ ile karışmaması için ‘Ti’ olarak da kullanılır.)
Özetle notaların manasına bakacak olursak…
Latince özgün metinden yola çıkarsak her gün kullandığımız notaların mana haritası şöyle:
-
Do (Ut): Dominus (Mutlak olan / Rab)
-
Re: Rerum (Madde / Olaylar)
-
Mi: Miraculum (Mucize)
-
Fa: Familias planetarium (Gezegenler ailesi / Hizmetkarlar)
-
Sol: Solis (Güneş)
-
La: Lactea via (Samanyolu / Dudaklar)
-
Si: Siderae (Gökler / Aziz Yahya)
Bu notalar bir rahibin mirası olarak bütün dünyaya kaldı.
Bugün bir müzik mırıldanırken aklımıza gelen o kolay heceler aslında 1000 yıl evvel eğitim müddetini kısaltmak isteyen bir öğretmenin pratik zekasının eseri. Guido d’Arezzo yalnızca rahiplerin işini kolaylaştırmakla kalmadı, tıpkı vakitte müziğin yazılabilir, okunabilir ve aktarılabilir üniversal bir sisteme dönüşmesinin de önünü açtı.
